De Kunstberg: een toekomstvisie

 

Met het oog op 2030 ondersteunt de Kunstwijk vzw de versterking van de culturele, civieke en stedelijke impact van de Kunstberg.
Op uitnodiging van de Kunstwijk vzw leidde de internationaal gerenommerde expert Arthur M. Cohen (AMCA) in juni 2025 verschillende workshops met de directies van musea en vertegenwoordigers van lokale, regionale en federale overheden. Zijn rapport The Future of the Mont des Arts verkent de mogelijkheden tot revitalisering van de Kunstberg in Brussel. Men gaat uit van een dubbele benadering waarin hedendaagse museologie en stedelijke revitalisering samenkomen.

---

 

Deze studie werd gefinancierd door onze mecenas, de heer en mevrouw Marian.

De studie is vrij van rechten. Bij gebruik verzoeken wij te vermelden dat de studie werd uitgevoerd door de heer Cohen en werd uitgegeven door de vzw Kunstwijk.

 

---

De belangrijkste vaststellingen

De studie van AMCA schetst een duidelijke analyse: ondanks haar emblematische, erfgoedkundige en centrale karakter blijft de Kunstberg vandaag een onderbenutte, gefragmenteerde ruimte en weinig aangepast aan de Brusselaars. Historisch opgevat als een monumentale vitrine van het nationale erfgoed, slaagt de site er maar moeilijk in om integraal deel uit te maken van de dagelijkse leefruimte.

Uit de analyse komen verschillende prioritaire uitdagingen naar voren:

Gebrek aan lokale vitaliteit en convivialiteit

De Kunstberg wordt in de eerste plaats gezien als een toeristische of institutionele doorgangsplek, eerder “om te bezoeken” dan wel “om te beleven”. Daardoor is de Kunstberg niet echt geïntegreerd in het Brussels stedelijk en cultureel weefsel. De studie benadrukt de nood aan een sterkere lokale verankering door de site te herpositioneren als een plek waar bewoners regelmatig gebruik van maken. Dergelijke ontwikkeling zou de convivialiteit, veiligheid en gebruikskwaliteit versterken, en tegelijk de algemene aantrekkingskracht voor bezoekers verhogen.

Onvoldoende leesbaarheid en toegankelijkheid

De wijk heeft geen duidelijk circuit en heeft een weinig intuïtieve voetgangerservaring. De trajecten zijn soms complex, slecht leesbaar en onvoldoende uitnodigend.

Het rapport benadrukt het belang van een betere signalisatie, ruimtelijke continuïteit en meer comfort in de publieke ruimte zodat de Kunstberg begrijpelijker, toegankelijker en aangenamer om te vertoeven wordt.

Institutionele versnippering en gebrek aan een gedeelde identiteit

De Kunstberg wordt eerder ervaren als een aaneenschakeling van instellingen dan als een coherent geheel. Musea, bibliotheek en archieven functioneren nog te vaak geïsoleerd, zonder gedeelde visie of gemeenschappelijk imago. Deze versnippering beperkt de leesbaarheid van het culturele aanbod. De studie benadrukt de urgentie van een sterke collectieve identiteit, gedragen door een afgestemde programmatie, gezamenlijke communicatie en duidelijk leiderschap. Zonder deze aanpak dreigt de wijk structureel onderbenut te blijven, ondanks haar uitzonderlijk potentieel.

Groot, maar onderbenut ruimtelijk potentieel

Ondanks haar strategische ligging beschikt de Kunstberg over tal van onderbenutte ruimtes: esplanades, binnenplaatsen, daken en deels leegstaande gebouwen. De studie wijst op een “rijk ruimtelijk potentieel” dat nieuwe culturele en publieke functies zou kunnen huisvesten. Iconische gebouwen, zoals het Paleis van de Dynastie of bepaalde ruimtes van het Rijksarchief en de Koninklijke Bibliotheek, zouden kunnen worden herbestemd om animatie en verdere exploratie te stimuleren.

Uitdagingen op het vlak van aantrekkingskracht en publieksvernieuwing

Het huidig aanbod richt zich vooral tot een select publiek of tot toeristen geïnteresseerd in klassieke cultuur. De Kunstberg slaagt er maar moeilijk in om een meer divers publiek aan te trekken, in het bijzonder jongeren en de Brusselaars zelf. Het rapport benadrukt de noodzaak van een inclusieve, participatieve en spontane beleefervaring in de publieke ruimte.  Het doel is om de nieuwsgierigheid van bezoekers te prikkelen om op verkenning uit te gaan, om er te verblijven en om een soort van informele samenhorigheid te creëren.

Focus op de KMSKB – specifieke diagnose

Wat de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB) in het bijzonder betreft, erkent de studie de uitzonderlijke waarde van de collecties, maar wijst zij op een bezoekerservaring die soms als elitair en weinig leesbaar wordt ervaren. Knelpunten die naar voren komen zijn: signalisatie, onthaal, toegankelijkheid, ticketing en publiekswerking. Het museum wordt beschreven als een belangrijke instelling die nog te veel in “silo’s” functioneert.  Het is dan ook de uitnodiging om gastvrijer en leesbaarder te worden en om een sterkere verbinding met de stad en haar bewoners te bewerkstelligen.

_{©2025 Arthur M. Cohen Advisors, LTD.}

---

Belangrijkste aanbevelingen

Op basis van hogergenoemde vaststellingen stelt de Kunstwijk vzw een ambitieuze visie voor met name een lokale, menselijke en coherente Kunstberg, gestoeld op verschillende strategische assen.  Te weten:

Een sterke identiteit als “vitrine van Brussel” definiëren

De Kunstberg moet uitgroeien tot een emblematische plek die een hedendaags, creatief en multicultureel Brussel uitdraagt, met respect voor haar erfgoed. Deze identiteit vereist een vernieuwde scenografie van de wijk, een zichtbare programmatie en gezamenlijke promotie-instrumenten, waarbij de site wordt gepositioneerd als symbool van de Brusselse culturele dynamiek op Europese schaal.

Een “locals first”-benadering hanteren

Het wordt aanbevolen om bewoners centraal te stellen, vanuit de overtuiging dat lokale toe-eigening de toeristische aantrekkingskracht vanzelf zal versterken. Dit veronderstelt ruimere openingsuren, regelmatige evenementen, uitnodigende gebruiksvormen en aanbiedingen voor gezinnen, studenten en werknemers. De Koninklijke Bibliotheek (KBR) wordt genoemd als mogelijk voorbeeld door haar patio en restaurant verder te ontwikkelen als toegankelijke ontmoetingsplekken.

Verleden en heden verbinden

De studie benadrukt het belang van dialoog tussen erfgoed en hedendaagse creatie. Artistieke opdrachten, thematische tentoonstellingen en samenwerkingen met hedendaagse kunstenaars kunnen het culturele verhaal van de Kunstberg actualiseren en relevanter maken voor het publiek van vandaag, in het bijzonder voor jongere generaties.

De publieke ruimte herdenken ten behoeve van de gebruikers

De fysieke herinrichting van de site is een cruciale hefboom: betere voetgangersroutes, universele toegankelijkheid, duidelijke signalisatie, rustplekken en vergroening. Het doel is een monumentale maar weinig functionele ruimte om te vormen tot een gastvrije plek die uitnodigt tot flaneren en langer vertoeven.

Interstitiële ruimtes activeren

Onderbenutte ruimtes moeten worden ingezet voor culturele, artistieke of sociale activiteiten. Tijdelijke installaties, performances, projecties of nieuwe tentoonstellingsruimtes kunnen het wijkleven intensiveren en de verblijfsduur van bezoekers verlengen.

Cultuur en welzijn combineren

Het rapport introduceert het concept van cultureel welzijn, waarbij recreatieve en ontspannende functies worden geïntegreerd, te weten: toegankelijke groenzones, buitenactiviteiten, programmatie rond gezondheid en welzijn. Het is een aanpak die de sociale en dagelijkse dimensie van de Kunstberg versterkt.

Institutionele samenwerking en 'governance' versterken

Het slagen van het project vergt een intensievere coördinatie tussen instellingen en overheden. De studie beveelt gedeelde instrumenten aan (communicatie, ticketing, gezamenlijke evenementen) en een duidelijke aansturing met de betrokken bestuursniveaus, dit om samenhang en duurzaamheid van de visie te waarborgen.

---

Specifieke aanbevelingen voor de KMSK

Voor de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten (KMSK) beveelt de studie aan:

• een vereenvoudiging van de bezoekerservaring (signalisatie, onthaal, toegankelijkheid, ticketing);
• een pertinentere programmatie die meer inspeelt op hedendaagse uitdagingen;
• een diepere verankering in de lokale gemeenschap via participatieve projecten en samenwerkingen in de buurt.

---

De dynamiek is er al

Tot slot onderstreept het rapport dat de transformatie van de Kunstberg eigenlijk al is gestart, te zien aan de verschillende lopende of recente projecten. De aanbevelingen sluiten dus aan bij een bestaande Brusselse dynamiek .  Dit verhoogt de geloofwaardigheid en de kans dat het project op korte en middellange termijn wordt uitgevoerd.

👉 Ontdek de volledige studie. (in het Engels)