De Kunstberg: een toekomstvisie

 

De vzw Kunstwijk ondersteunt de versterking van de culturele, civieke en stedelijke impact van de Kunstberg met het oog op 2030.
Op uitnodiging van de Kunstwijk leidde de internationale expert Arthur M. Cohen (AMCA) in juni 2025 verschillende workshops met de directies van musea en vertegenwoordigers van lokale, regionale en federale overheden. Zijn rapport The Future of the Mont des Arts verkent de mogelijkheden tot revitalisering van de Kunstberg in Brussel. Men gaat uit van een dubbele benadering waarin hedendaagse museologie en stedelijke revitalisering samenkomen.

 

Deze studie werd gefinancierd door onze mecenas, de heer en mevrouw Marian. De studie is vrij van rechten. Bij gebruik verzoeken wij te vermelden dat de studie werd uitgevoerd door de heer Cohen en werd uitgegeven door de vzw Kunstwijk.

---

Belangrijkste vaststellingen van de diagnose

De studie van AMCA schetst een duidelijke diagnose: ondanks haar emblematische, erfgoedkundige en centrale karakter blijft de Kunstberg vandaag een onderbenutte, gefragmenteerde ruimte die de Brusselaars zich weinig toeëigenen. Historisch opgevat als een monumentale vitrine van het nationale erfgoed, slaagt de site er maar moeilijk in om te functioneren als een echte dagelijkse leefruimte.

Uit de analyse komen verschillende prioritaire uitdagingen naar voren:

Gebrek aan lokale vitaliteit en convivialiteit

De Kunstberg wordt in de eerste plaats gezien als een toeristische of institutionele doorgangsplek, eerder “om te bezoeken” dan “om te beleven”. Deze rol beperkt de integratie in het Brusselse stedelijke en culturele weefsel. De studie benadrukt de noodzaak van een sterkere lokale verankering door de site te herpositioneren als een plek die regelmatig door bewoners wordt gebruikt. Zo’n evolutie zou de convivialiteit, veiligheid en gebruikskwaliteit versterken, en tegelijk de algemene aantrekkingskracht voor bezoekers verhogen.

Onvoldoende leesbaarheid en toegankelijkheid

De wijk lijdt onder een gebrek aan duidelijke circulatie en een weinig intuïtieve voetgangerservaring. De trajecten zijn soms complex, slecht leesbaar en onvoldoende uitnodigend. Het rapport benadrukt het belang van betere signalisatie, ruimtelijke continuïteit en meer comfort in de publieke ruimte om de Kunstberg begrijpelijker, toegankelijker en aangenamer te maken.

Institutionele versnippering en gebrek aan een gedeelde identiteit

De Kunstberg wordt eerder ervaren als een aaneenschakeling van instellingen dan als een coherent geheel. Musea, bibliotheek en archieven functioneren nog te vaak geïsoleerd, zonder gedeelde visie of gemeenschappelijk imago. Deze versnippering beperkt de leesbaarheid van het culturele aanbod. De studie benadrukt de urgentie van een sterke collectieve identiteit, gedragen door een afgestemde programmatie, gezamenlijke communicatie en duidelijk leiderschap. Zonder deze aanpak dreigt de wijk structureel onderbenut te blijven, ondanks haar uitzonderlijk potentieel.

Groot, maar onderbenut ruimtelijk potentieel

Ondanks haar strategische ligging beschikt de Kunstberg over talrijke onderbenutte ruimtes: esplanades, binnenplaatsen, daken en deels leegstaande gebouwen. De studie wijst op een “rijk ruimtelijk potentieel” dat nieuwe culturele en publieke functies zou kunnen huisvesten. Iconische gebouwen, zoals het Paleis van de Dynastie of bepaalde ruimtes van de Archieven en de Koninklijke Bibliotheek, zouden kunnen worden herbestemd om animatie en verdere exploratie te stimuleren.

Uitdagingen op het vlak van aantrekkingskracht en publieksvernieuwing

Het huidige aanbod richt zich vooral tot een ingewijd publiek of toeristen met een interesse in klassieke cultuur. De Kunstberg slaagt er moeilijk in om meer diverse publieken aan te trekken, met name jongeren en Brusselaars. Het rapport benadrukt de noodzaak van meer inclusieve, participatieve en spontane ervaringen.  Dit vooral in de publieke ruimte teneinde nieuwsgierigheid, verblijf en informele toe-eigening te bevorderen.

Focus op de KMSKB – specifieke diagnose

Wat de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB) betreft, erkent de studie de uitzonderlijke waarde van de collecties, maar wijst zij op een bezoekerservaring die soms als elitair en weinig leesbaar wordt ervaren. Vastgestelde knelpunten betreffen signalisatie, onthaal, toegankelijkheid, ticketing en publiekswerking. Het museum wordt beschreven als een belangrijke instelling die nog te veel in “silo’s” functioneert en die wordt uitgenodigd om gastvrijer, leesbaarder en sterker verbonden met de stad en haar bewoners te worden.

_{©2025 Arthur M. Cohen Advisors, LTD.}

---

Belangrijkste aanbevelingen

Op basis van deze vaststellingen stelt de Kunstwijk een ambitieuze visie voor met name een lokale, menselijke en coherente Kunstberg, gestoeld op verschillende strategische assen.  Te weten:

Een sterke identiteit als “vitrine van Brussel” definiëren

De Kunstberg moet uitgroeien tot een emblematische plek die een hedendaags, creatief en multicultureel Brussel uitdraagt, met respect voor haar erfgoed. Deze identiteit vereist een vernieuwde scenografie van de wijk, een zichtbare programmatie en gezamenlijke promotie-instrumenten, die de site positioneren als symbool van de Brusselse culturele dynamiek op Europese schaal.

Een “locals first”-benadering hanteren

Het wordt aanbevolen om bewoners centraal te stellen, vanuit de overtuiging dat lokale toe-eigening de toeristische aantrekkingskracht vanzelf zal versterken. Dit veronderstelt ruimere openingsuren, regelmatige evenementen, uitnodigende gebruiksvormen en aanbiedingen voor gezinnen, studenten en werknemers. De Koninklijke Bibliotheek (KBR) wordt genoemd als mogelijk voorbeeld door haar patio en restaurant verder te ontwikkelen als toegankelijke ontmoetingsplekken.

Verleden en heden verbinden

De studie benadrukt het belang van een dialoog tussen erfgoed en hedendaagse creatie. Artistieke opdrachten, thematische tentoonstellingen en samenwerkingen met hedendaagse kunstenaars kunnen het culturele verhaal van de Kunstberg actualiseren en relevanter maken voor het publiek van vandaag, in het bijzonder voor jongere generaties.

De publieke ruimte herdenken ten behoeve van de gebruikers

De fysieke herinrichting van de site is een cruciale hefboom: betere voetgangersroutes, universele toegankelijkheid, duidelijke signalisatie, rustplekken en vergroening. Het doel is een monumentale maar weinig functionele ruimte om te vormen tot een gastvrije plek die uitnodigt tot flaneren en langer verblijf.

Interstitiële ruimtes activeren

Onderbenutte ruimtes moeten worden ingezet voor culturele, artistieke of sociale activiteiten. Tijdelijke installaties, performances, projecties of nieuwe tentoonstellingsruimtes kunnen het wijkleven intensiveren en de verblijfsduur van bezoekers verlengen.

Cultuur en welzijn combineren

Het rapport introduceert het concept van cultureel welzijn, waarbij recreatieve en ontspannende functies worden geïntegreerd: toegankelijke groenzones, buitenactiviteiten, programmatie rond gezondheid en welzijn. Deze aanpak versterkt de sociale en dagelijkse dimensie van de Kunstberg.

Institutionele samenwerking en governance versterken

Het slagen van het project vergt een versterkte coördinatie tussen instellingen en overheden. De studie beveelt gedeelde instrumenten aan (communicatie, ticketing, gezamenlijke evenementen) en een duidelijke aansturing, met betrokkenheid van de verschillende bestuursniveaus, om samenhang en duurzaamheid van de visie te waarborgen.

---

Specifieke aanbevelingen voor de KMSKB

Voor de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten beveelt de studie aan:

• een vereenvoudiging van de bezoekerservaring (signalisatie, onthaal, toegankelijkheid, ticketing);
• een programmatie die sterker inspeelt op hedendaagse vraagstukken;
• een diepere verankering in de lokale gemeenschap via participatieve projecten en samenwerkingen in de buurt.

---

Een dynamiek die al gestart is

Tot slot onderstreept het rapport dat de transformatie van de Kunstberg al is gestart via verschillende lopende of recente projecten. De aanbevelingen sluiten aan bij een bestaande Brusselse dynamiek en versterken zo hun geloofwaardigheid en hun potentieel voor uitvoering op korte en middellange termijn.

👉 Ontdek de volledige studie. (in het Engels)