De wedergeboorte van het Justitiepaleis

Mede dankzij de volharding van de Poelaert Stichting en de Kunstwijk duikt het Justitiepaleis van Brussel opnieuw op in het Brusselse stadsbeeld. Sinds enkele weken zijn steigers verwijderd die het gebouw al tientallen jaren ontsieren. Maar de herwaardering van de gevel van het Justitiepaleis komt ook tot uiting in tientallen andere, minder onmiddellijk waarneembare elementen, die uiteraard in de eerste plaats betrekking hebben op de plaats van Justitie en haar instellingen binnen dit Paleis.  Er zijn diverse initiatieven op het gebied van architectuur, veiligheid, kunst, enz. Sommige zijn voltooid, andere zitten nog in de planningsfase.

Stichting Poelaert breekt wet

Toen de Stichting Poelaert in 2011 werd opgericht, was het Justitiepaleis van Brussel een vergeten en troosteloze plek: een permanente sarcofaag van steigers, stromende watervallen binnenin, plafonds die instortten in de rechtszalen en griffies, graffiti die de hekken ontsierde, bomen die tegen de gevels groeiden en die stenen blootlegden…

Dat was niet bepaald het beeld dat de burgers met dit Brusselse paleis wilden uitstralen.  Een Paleis dat bij uitstek het symbool van de Belgische rechtspraak is en als visitekaartje van onze rechtsstaat fungeert.

Dankzij jarenlang onophoudelijk denk- en lobbywerk is de Stichting Poelaert erin geslaagd om de situatie te keren en de autoriteiten te bewegen naar een ondernemende en actieve houding, los van de jarenlange zelfgenoegzame en passieve houding.

Opmerkelijke studies

In samenwerking met de Kunstwijk zijn er tussen 2020 en 2023 zes belangwekkende studies uitgevoerd. Deze zijn op 30 mei 2023 aan de autoriteiten overhandigd:

• een historisch onderzoek naar het gebouw en zijn omgeving,
• een architectonisch onderzoek incl. ideeën en voorstellen voor een nieuwe inrichting van het interieur,
• het verzamelen, bundelen en digitaliseren van de opeenvolgende plattegronden van het Paleis vanaf de bouw in 1866 tot vandaag,
• twee onderzoeken naar de huidige toestand van het Poelaertplein en suggesties om de inrichting te verbeteren,
• een onderzoek naar de hellingen van het Paleis met het oog op een betere verbinding tussen de boven- en de benedenstad.

De restauratiewerkzaamheden aan de gevels zijn in 2023 van start gegaan. Niet alleen zijn de stenen van de gevels gerestaureerd (15 % is vervangen), maar ook het buitenschrijnwerk en de voorhal met zijn zuilengalerij kwamen aan de beurt. Er is passende en moderne verlichting aangebracht. Ook het ereplein (voorplein) is opnieuw aangelegd en omsloten met een hekwerk conform het historische model. De eretrap en de bloembakken bij de ingang zijn ook gerestaureerd. Er zullen weer gelijkaardige planten worden aangeplant.

De scanstraat die de toegang voor bezoekers mogelijk maakt, wordt opnieuw ingericht en aangepast voor personen met beperkte mobiliteit. De bronzen deur wordt overdag weer geopend om licht binnen te laten via de historische glazen binnendeuren. De plechtige zaal van het Hof van Cassatie, die tijdens de werkzaamheden gesloten was, is schoongemaakt. De verlichting van de Zaal van de Verloren Stappen is herbekeken.

En nu?

Restauratie van de koepel

De volgende stap betreft de omvangrijke restauratie van de koepel, de trommel en de vierkante zuilengalerij die als basis dient. Er is een bouwvergunning aangevraagd.

Omdat de koepel meer aan (slechte) weersomstandigheden is blootgesteld geweest, is deze in slechtere staat dan de voorgevel.

Het project omvat ook een glazen binnengedeelte dat uitkijkt over Zaal van de verloren stappen. De verlichting rondom de koepel en het klokkentorentje vraagt om restauratie.

Deze werkzaamheden gaan in 2027 van start. Tijdens de werkzaamheden zullen er opnieuw steigers worden geplaatst, ook op de binnenkoeren, om zo de desbetreffende gevels te kunnen onderzoeken.

Aanpak restauratie andere gevels

Vanaf 2029 komen een deel van de binnenkoeren en de gevels langs de Wolstraat en de Wynantstraat aan de beurt. De keuze voor deze gevel wordt als prioritair beschouwd vanwege de staat van verval waarin deze verkeert en het risico op vallend puin nabij de personeelsingangen.

De renovatie van de gevels en binnenkoeren langs de Miniemenstraat en de hellingen staan gepland voor 2033.

De werkzaamheden aan deze andere gevels moesten worden uitgevoerd met behulp van hoogtewerkers en liften, en niet langer met steigers.

En wat met het interieur?...

De afgelopen maanden zijn er diverse initiatieven genomen:

• de vernieuwing van de bewegwijzering binnen in het gebouw,
• de renovatie van het cellencomplex,
• de herinrichting van 14 kantoren van magistraten van het Hof van Cassatie en het Hof van Beroep op de 4e verdieping,
• de verplaatsing van een deel van het archief buiten het gebouw,
• het beveiligen van het gebouw in het kader van brandpreventie.

Er loopt een breed denkproces over de behoeften aan rechtszalen en over de rechtspraak van de toekomst: centralisatie van kenniscentra, de rol van nieuwe technologieën en artificiële intelligentie, een ad-hocruimte voor alternatieve vormen van geschillenbeslechting, de organisatie van niet-gerechtelijke evenementen in het gerechtsgebouw, de terugkeer van de in Vorst gevestigde vennootschapsakten…

Bestemming gekend!

Sinds 2016 is duidelijk welke bestemming het Justitiepaleis zal krijgen.

Het idee is om het gebouw uitsluitend voor te behouden aan gerechtelijke functies door er zoveel mogelijk diensten gerelateerd aan justitie onder te brengen. Hierdoor kunnen de huurkosten van de panden die door de FOD Justitie in de omgeving van het Poelaertplein gehuurd worden, aanzienlijk worden verlaagd.

In het hoofdgebouw zouden de volgende instanties moeten worden ondergebracht: het Hof van Cassatie, het Hof van Beroep, de strafrechtelijke afdeling van de Rechtbank van Eerste Aanleg, de Politierechtbank, twee vredegerechten, de balie, de rechtsbijstand… Al deze gerechtelijke instanties sluiten culturele projecten echter niet uit: rondleidingen, toegang tot de koepel door toeristen, tentoonstellingen of theatervoorstellingen… Dit vraagt verdere reflectie om de standpunten van iedereen met elkaar te verzoenen.

Uitstekende samenwerking

Al deze burgerinitiatieven zijn tot stand gekomen in uitstekende samenwerking met de Regie der Gebouwen, de FOD Justitie, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de Stad Brussel, de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, de magistratuur en de balie van Brussel.

 

Slotnoot

Er is alle reden om ons te verheugen over deze wedergeboorte van het Justitiepaleis.  Het zal ongetwijfeld bijdragen aan het herstel van het vertrouwen in de rechtspraak, en dit bijna anderhalve eeuw nadat het gebouw werd ingehuldigd.